Mở đầu Chương 1 Chương 2 Chương 3 Chương 4 Thực hành

Chương 3. CÁC CƠ QUAN SINH DƯỠNG


3.2. Thân cây

    3.2.1. H́nh thái ngoài của thân

        Các bộ phận của thân: thân chính, cành và sự phân cành

        - Thân chính: thân gồm một thân chính thường mọc theo hướng thẳng đứng, ngược hướng với rễ. Khi c̣n non thân chính có màu lục, khi già chuyển sang màu nâu hay xám.

        H́nh dạng, kích thước của thân chính không giống nhau: ở phần lớn các loài cây, thân chính là một trụ h́nh nón với mặt cắt tṛn (thông, phi lao, nhăn…), có khi mặt cắt là h́nh 3 cạnh (cỏ gấu, cói, xương rồng ta…), hoặc h́nh vuông (tía tô, bạc hà…), hoặc h́nh 5 cạnh, nhiều cạnh (một số loại xương rồng như xương rồng ngọc lân), hoặc có loại thân dẹt (xương rồng bà, thân cây quỳnh)

 
        Có cây không có thân như mă đề, có cây thân rất thấp bé chỉ vài cm, nhưng nhiều cây có thân vừa cao vừa to như cḥ chỉ, bạch đàn Châu Úc…

        Các bộ phận của thân chính

        + Chồi ngọn: ở ngọn thân có chỗ hơi phinh to ra, h́nh nón gọi là chồi ngọn. Chồi ngọn gồm nhiều lá non phủ lên nhau che chở cho mô phân sinh ngọn ở phía trong. Ở một số loài cây, chồi ngọn được bảo vệ bởi các lá kèm rụng sớm (búp đa ở cây đa) hoặc một phần lá non biến thành vảy bảo vệ chồi trong mùa đông giá rét, khi mùa xuân tới chồi non mọc ra th́ lá vảy rụng đi (các cây ở vùng ôn đới).

 
        + Chồi nách: ở nách các lá dọc theo thân có nhiều chồi nhỏ khác, cấu tạo giống như chồi ngọn gọi là chồi nách. Các chồi này phát triển thành cành hoặc hoa.

        Giữa chồi ngọn và chồi nách có mối quan hệ sinh lí phức tạp: chồi ngọn thường ḱm hăm sự phát triển của chồi nách, khi chồi ngọn chết th́ chồi nách phát triển mạnh.

        + Chồi phụ: có thể mọc trên thân chính, cành hoặc rễ bị chặt ngang, có khi ở cả trên thân rễ của nhiều loài cỏ. Chồi phụ sẽ phát triển thành thân hoặc cành mới. Chồi phụ là h́nh thức sinh sản sinh dưỡng của thực vật có hoa, có ư nghĩa quan trọng trong trồng trọt.

 
        + Mấu và gióng

        Mấu là chỗ lá dính vào thân phía dưới chồi nách. Khoảng cách giữa hai mấu liên tiếp gọi là gióng. Các gióng ở phía ngọn có thể dài ra thêm nhưng các gióng ở phía dưới của thân sau khi đạt mức độ nhất định sẽ không dài ra thêm nữa.

        Sự tăng trưởng của cây do hoạt động của mô phân sinh gióng gọi là sinh trưởng gióng.Như vậy thân dài ra nhờ sự sinh trưởng ở đỉnh ngọn và sinh trưởng gióng.

        Ở các cây Một lá mầm (cỏ, lúa, ngô, mía, tre…) mấu và gióng tồn tại suốt đời, sinh trưởng gióng kéo dài và làm cây dài ra.

        Ở các cây gỗ Hai lá mầm, đến thời ḱ sinh trưởng thứ cấp th́ sự phân chia ra mấu và gióng rất khó phân biệt.

 
        - Cành và sự phân cành

        Cành phát triển từ chồi nách của thân chính gọi là cành bên hay cành cấp 1, cành bên có h́nh dạng, cấu tạo và sự sinh trưởng giống như thân chính, có chồi ngọn và chồi nách. Các cành bên lại tiếp tục phát triển cho ra các cấp cành khác nhau (cành cấp 2, 3, 4…) cuối cùng h́nh thành một tán cây.

        Các kiểu phân nhánh

        + Phân nhánh đôi (lưỡng phân): chồi ngọn dược phân đôi thành hai đỉnh sinh trưởng, mỗi đỉnh sẽ phát triển thành một cành mới, các chồi cành được tiếp tục phân đôi theo kiểu lưỡng phân, thường gặp ở tế bào bậc thấp như thông đất, quyển bá, tản một số tảo.

 
        + Phân nhánh đơn trục (đơn phân): chồi ngọn của thân phát triển thành trục chính và tiếp tục sinh trưởng có khi đến suốt đời của cây. Các cành bên được h́nh thành từ chồi nách của thân chính, các cành này cũng phát triển theo kiểu đơn phân (thân thông, mít…).

        + Phân nhánh hợp trục: chồi ngọn ngừng sinh trưởng sớm hoặc chết đi, chồi nách phát triển thay thế chồi ngọn, sau một thời gian chồi nách này lại ngừng sinh trưởng hoặc chết đi và được thay thế bằng chồi nách sát đó. Phân nhánh hợp trục tạo thân chính rất ngắn và trục dọc là tập hợp của nhiều trục của các cấp cành bên thay thế liên tục (khoai tây, bí ngô…).

 
 

 

 

 

 

 

 

 

H́nh 3.8. Các kiểu phân nhánh của cây

a. Phân nhánh đôi; b. Phân nhánh đơn trục;

c-d. Phân nhánh hợp trục

 

 

        Các dạng thân: thân gỗ, thân bụi, thân bụi nhỏ, thân cỏ

        - Thân gỗ: là thân của các cây sống nhiều năm, thân chính phát triển mạnh, có sự hóa gỗ. Cây gỗ được chia thành 3 loại:

        + Cây gỗ to: thân cao từ 20m trở lên (cḥ chỉ, cḥ nâu…)

        + Cây gỗ vừa: thân cao 10-20m (sấu, đa, dẻ…)

        + Cây gỗ nhỏ: thân cao dưới 10m (na, ổi, mít, hồng xiêm…)

        - Thân bụi: thân dạng gỗ sống nhiều  năm nhưng thân chính chết hoặc kém phát triển, cành xuất phát từ gốc. Cây thân bụi có chiều cao không quá 6m (sim, mua, sú…).

 
        - Thân bụi nhỏ: cây sống nhiều năm, có thân hóa gỗ một phần ở gần gốc, phần  ngọn không hóa gỗ và chết vào cuối thời ḱ dinh dưỡng. Tại gốc h́nh thành nên những chồi mới, làm cho cây tiếp tục sinh trưởng, phát triển (cỏ lào).

        - Thân cỏ: thân nằm trên mặt đất và chết vào cuối thời ḱ ra hoa kết quả, không có cấu tạo thứ cấp.

        Thân cỏ có nhiều loại: cỏ một năm, cỏ hai năm, cỏ nhiều năm.

        Trong không gian, thân có nhiều loại: thân đứng, thân ḅ và thân leo.

 
        Biến dạng của thân

        - Thân củ: su hào, khoai tây…

        - Thân rễ: dong ta, gừng, nghệ, cỏ tranh, cỏ gừng…

        - Thân mọng nước: xương rồng ta, cành giao…

        - Gị thân: củ cái, củ từ…

        - Thân hành: hành, kiệu, tỏi…

        - Cành h́nh lá: cây quỳnh, càng cua

        - Gai: mọc ở nách lá do cành biến đổi lam nhiệm vụ bảo vệ thân như chanh, bưởi…

 
 

 

 
 

A

B

 
 

 
 

C

D

 
 

 

 
 

E

F

 
 

G

H́nh 3.9. Một số loại thân biến dạng

A. Thân củ dưới mặt đất của khoai tây; B. Thân củ trên mặt đất của su hào;C. Thân rễ dưới mặt đất của cây dong ta; D. Thân mọng nước; E. Gị thân; F. Thân hành; G. Cành h́nh lá ở cây quỳnh